Trước khi xem chọi gà Bali, đọc 3 điều Geertz ghi lại
Chọi gà Bali (tajen) là nghi lễ gắn liền cá cược, và bài tiểu luận "Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight" của nhà nhân học Clifford Geertz năm 1973 là tài liệu giải mã nó rõ nhất. Geertz đến một...
Trước khi xem chọi gà Bali, đọc 3 điều Geertz ghi lại
Chọi gà Bali (tajen) là nghi lễ gắn liền cá cược, và bài tiểu luận "Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight" của nhà nhân học Clifford Geertz năm 1973 là tài liệu giải mã nó rõ nhất. Geertz đến một ngôi làng Bali khoảng 500 dân vào năm 1958, và bài viết cho thấy các ván cược lớn nhất lại là những trận cân tài cân sức nhất, nghĩa là người ta đặt tiền vì thể diện chứ không phải vì lợi nhuận. Khái niệm "deep play" mượn từ triết gia Jeremy Bentham, chỉ cuộc chơi mà mức cược cao đến mức về mặt lý trí không nên tham gia. Đá Gà Truyền Thống đọc bài này như một cuốn cẩm nang văn hóa: gà chọi ở Bali gắn với địa vị, dòng họ và nghi lễ cúng tế, khác hẳn thú vui giải trí thuần túy. Muốn hiểu chọi gà Bali, đọc nó như câu chuyện xã hội trước, chuyện thắng thua tính sau.
Đầu năm 1958, hai vợ chồng Clifford Geertz và Hildred Geertz đặt chân đến một ngôi làng Bali chừng 500 dân. Suốt mấy tuần đầu, cả làng nhìn họ như nhìn không khí. Không ai chào, không ai hỏi, hai người cứ như hai bóng ma đi ngang qua. Rồi một buổi sáng họ ngồi xem một trận chọi gà ở sân làng, đúng lúc chính quyền Indonesia đang cấm môn này. Cảnh sát ập tới giữa chừng, dân làng chạy tán loạn, và hai vợ chồng cũng co giò chạy theo, chui vào một sân nhà gần đó rồi ngồi uống trà như thể đã sống ở đây từ nhỏ. Hôm sau, cả làng đổi thái độ hẳn. Họ được mời vào nhà, được kể chuyện, được coi là người của làng, chỉ vì đã chạy cùng đám đông thay vì giơ giấy tờ ra với cảnh sát. Tui đọc đoạn này lần đầu lúc gần sáng, kiểu thức khuya ngồi lọc số liệu ấy, và cứ nghĩ: một trận gà mà đổi được cách cả làng nhìn người lạ thì đâu phải trò chơi bình thường nha. Đó cũng là lý do bài tiểu luận in trong tuyển tập The Interpretation of Cultures năm 1973 vẫn là cửa vào số một cho ai tìm hiểu chọi gà Bali.
Muốn đọc kỹ hơn, bạn có thể xem trang Wikipedia về Deep Play, tuy trang này tự ghi chú là còn thiếu nguồn thứ cấp. Cũng vì vậy, bài này đối chiếu thêm với Wikipedia về chọi gà để có bối cảnh rộng hơn.
Muốn xem thêm cẩm nang văn hóa đá gà từ Đá Gà Truyền Thống thì bấm vào nút bên dưới nha.
Top 3 bài học từ chọi gà Bali trong một cái nhìn
Tui hay làm kiểu gom số liệu rồi xếp hạng, nên bài này cũng làm y vậy: lấy toàn bộ lập luận của Geertz, tách thành ba bài học rồi chấm điểm từng cái. Điểm chung của cả ba là chúng đều đi ngược cách nghĩ thông thường rằng người ta chọi gà chủ yếu để kiếm tiền. Geertz không phủ nhận tiền bạc, nhưng ông chỉ ra tiền chỉ là phương tiện để nói chuyện khác. Ở một ngôi làng nhỏ, nơi ai cũng biết ai, một ván cược lớn giống như một lá phiếu công khai về danh dự hơn là một phép tính lời lỗ. Sau đây là bảng xếp hạng nhanh, phần giải thích chi tiết nằm ở các mục kế tiếp. Chuyện tiêu chí chấm điểm tui để ở gần cuối, ai tò mò cách xếp thì kéo xuống xem cũng được nè.
- Cược để giành thể diện (hạng 1, hay nhất tổng thể): tiền chỉ là công cụ, địa vị mới là thứ bị đem ra đặt.
- Nghi lễ trước, cá cược sau (hạng 2, hay nhất để hiểu bối cảnh): trận gà gắn với cúng tế, không phải sàn đánh bạc tự do.
- Gà chọi là tấm gương của đàn ông (hạng 3, đáng giá nhất khi đem so với đá gà Việt Nam): con gà là phiên bản "được phép" của bản thân người nuôi.
#1 Cược để giành thể diện: bài học quan trọng nhất
Đây là phát hiện mà tui cho là sắc nhất, và cũng là cái mà phần lớn bài viết cùng chủ đề hay lướt qua. Geertz mô tả hai tầng cược chạy song song. Tầng giữa là ván cược chính giữa hai chủ gà (có các nhóm đứng sau góp vốn), còn tầng ngoài là những ván cược lẻ giữa khán giả với nhau, hô to loại gà mình chọn để tìm người nhận cược. Điểm lạ nằm ở đây: khi ván cược giữa càng lớn, hai con gà càng được chọn cho cân sức, nên kết quả gần như tung đồng xu. Ngược lại, ván cược nhỏ thường chênh lệch rõ hơn. Nếu chỉ chạy theo lợi nhuận thì chẳng ai muốn ngồi vào ván hoà vốn kỳ vọng như vậy. Nhưng Geertz lập luận rằng chính sự cân bằng đó mới làm cho trận đấu "nặng ký" về mặt biểu tượng: thua là mất thể diện thật, thắng là được nể thật. Jeremy Bentham gọi kiểu chơi mà mức cược lớn đến mức phi lý này là "deep play", và Geertz mượn lại đúng chữ đó. Nhìn từ góc người làm số liệu như tui, thông điệp rất rõ: đừng lấy tỷ lệ cược để đo ý nghĩa của trận gà, vì ở đây ý nghĩa nằm ngoài bảng tính.
Bạn cũng nên chú ý một chi tiết rất hay: người Bali theo Geertz thấy chuyện "giống thú vật" là điều đáng ghê sợ, đến mức trẻ nhỏ không được bò lê như thú. Vậy mà đàn ông trong làng lại bế gà, vuốt ve gà, chải lông cho gà cả buổi. Mâu thuẫn đó chính là chìa khoá của bài tiểu luận. Nếu bạn đang đọc thêm về chủ đề này, xem tiếp nhập môn văn hóa đá gà qua các thời kỳ để thấy cùng một con vật có thể mang ý nghĩa khác nhau ở từng nền văn hóa.
Muốn đi sâu hơn vào phần phân tích cược thì bạn xem tiếp ở nút dưới đây.
#2 Vì sao chọi gà Bali là nghi lễ chứ không chỉ là cá cược?
Vì ở Bali, trận chọi gà gắn với nghi thức tabuh rah, tức đổ máu gà để xoa dịu các thế lực ma quỷ trước lễ đền. Cá cược chỉ là lớp ngoài, còn bên trong là cúng tế, danh dự dòng họ và trật tự làng.
Lớp nghi lễ này giải thích vì sao chọi gà Bali khó bị dập tắt hoàn toàn dù chính quyền nhiều lần siết chặt. Khi Geertz đến làng vào năm 1958, việc tổ chức đã bị coi là bất hợp pháp theo luật chống cờ bạc của chính phủ Indonesia, nhưng dân làng vẫn tụ họp, chỉ khác là phải canh chừng cảnh sát. Từ đó có thể thấy một quy luật mà nhiều người bỏ sót: lệnh cấm đánh vào phần "cá cược" dễ hơn nhiều so với phần "nghi lễ". Cấm tiền thì còn có tiêu chí, nhưng cấm một nghi thức cúng tế gắn với lịch đền làng thì chạm đến đời sống tín ngưỡng của cả cộng đồng. Trong thực tế, đó là lý do các cuộc tranh luận pháp lý về chọi gà Bali thường xoay quanh ranh giới giữa nghi lễ được phép và cờ bạc bị cấm, chứ ít khi xoay quanh chính con gà.
Cần nói rõ để tránh hiểu nhầm: bài này chỉ phân tích văn hóa, Đá Gà Truyền Thống không khuyến khích cá cược trái phép. Pháp luật mỗi nơi mỗi khác, nên trước khi tham gia bất cứ hoạt động nào liên quan, bạn cần tự kiểm tra quy định địa phương của mình.
#3 Chọi gà Bali khác đá gà Việt Nam ở điểm nào?
Khác ở bối cảnh và vũ khí. Chọi gà Bali là một phần nghi lễ làng, gà thường mang lưỡi dao thép (taji) gắn vào chân nên trận đấu rất nhanh, trong khi đá gà truyền thống Việt Nam thường nghiêng về giống gà, đòn đá, thể lực và luật sới.
Đây là chỗ độc giả của Đá Gà Truyền Thống hay hỏi nhất, và tui nghĩ nó đáng được trả lời bằng cách đặt hai nền văn hóa cạnh nhau thay vì phán xét. Geertz mô tả chiếc taji là lưỡi thép sắc dài chừng bốn đến năm inch, buộc cẩn thận vào chân gà theo nghi thức riêng, và việc lắp nó được giao cho người có tay nghề. Hệ quả là trận đấu thường kết thúc chỉ sau một vài đòn, nên khán giả dồn cảm xúc vào khoảnh khắc đầu và vào chính ván cược. Còn trong truyền thống đá gà ở Việt Nam, người hâm mộ thường bàn nhiều hơn về giống gà chọi, cách luyện, chế độ chăm sóc và các hiệp đấu kéo dài hơn, nên cái hay nằm ở kỹ thuật và sức bền. Cả hai đều có chung một điểm: con gà là niềm tự hào của chủ nuôi. Nếu bạn muốn đào sâu mảng luyện tập và giống gà, xem thêm giống gà chọi và kỹ thuật luyện gà truyền thống. Còn ai quan tâm luật chơi thì có sẵn luật trường gà và cách chia hiệp.
Một góc nhìn ngược chiều mà tui muốn để lại: nhiều người cho rằng chọi gà Bali "tàn khốc hơn" vì lưỡi thép, nhưng chính Geertz lại cho rằng sức nặng của nó nằm ở ý nghĩa xã hội, không ở máu me. Nghĩa là nếu chỉ so độ khốc liệt thì bạn đang so sai thước đo.
Muốn đọc thêm các bài so sánh văn hóa đá gà các nước, bạn bấm vào nút sau nhé.
Chúng tôi xếp hạng ba bài học này thế nào?
Chúng tôi chấm theo bốn tiêu chí: độ gốc rễ trong tư liệu của Geertz (40%), khả năng giải thích hành vi cược (30%), giá trị cho người đọc hôm nay (20%) và độ dễ kiểm chứng (10%). Bài học nào cao điểm nhất thì đứng đầu bảng.
Với thang điểm này, bài học "cược để giành thể diện" đứng đầu vì nó là trung tâm của cả bài tiểu luận và giải thích được cả hành vi đặt cược lẫn mức độ nặng ký của từng trận. Bài học về nghi lễ đứng thứ hai vì có giá trị bối cảnh lớn nhưng ít khi giúp bạn dự đoán hay phân tích điều gì trong chính ván cược. Bài học so sánh với đá gà Việt Nam đứng thứ ba, không phải vì kém hay mà vì nó phụ thuộc vào cách bạn đặt câu hỏi và nguồn Việt Nam của từng vùng khác nhau. Cũng xin nói thật: các trọng số này là cách chấm của riêng tụi tui, không phải chuẩn học thuật nào cả, và trang Wikipedia gốc cũng tự ghi là thiếu nguồn thứ cấp nên bạn nên đọc bản gốc của Geertz nếu muốn kiểm chứng. Nếu bạn muốn tự chấm lại theo tiêu chí của mình thì cứ đổi trọng số, thứ hạng có thể đổi theo.
Bạn nên chọn cách đọc nào?
Chọn theo mục đích: muốn hiểu văn hóa thì đọc bài học số 1 trước; muốn hiểu nghi lễ thì số 2; muốn đối chiếu với đá gà Việt thì số 3. Nếu chỉ có mười phút, đọc số 1 là đủ để nắm lõi của cả bài tiểu luận.
Nói cho dễ hình dung, tui chia người đọc thành ba nhóm. Nhóm thích văn hóa và nhân học nên bắt đầu bằng ván cược chính và ván cược lẻ, vì từ đó bạn sẽ thấy tiền bạc chỉ là chất liệu cho chuyện thể diện. Nhóm quan tâm tín ngưỡng nên tập trung vào tabuh rah và vì sao lệnh cấm khó thắng nổi một nghi lễ. Nhóm yêu đá gà Việt Nam thì nên lấy bài học thứ ba làm gương soi: đừng bê nguyên khái niệm "deep play" sang sới gà ở ta, mà hãy hỏi sới của mình thể hiện điều gì về cộng đồng. Một mẹo nhỏ nữa là khi đọc bản gốc, bạn hãy đánh dấu mỗi lần Geertz nhắc đến địa vị hay thể diện, rồi đếm. Bạn sẽ thấy chúng xuất hiện dày hơn nhiều so với chữ "tiền", và con số đó nói lên điều ông muốn bạn nhớ.
Kết lại, chọi gà Bali không phải câu chuyện về gà, cũng không hẳn là về cá cược. Nó là câu chuyện về một ngôi làng nói với chính mình về bản thân thông qua một con vật. Đó là lý do bài tiểu luận của Geertz vẫn đáng đọc hơn nửa thế kỷ sau.
Nếu bạn muốn tiếp tục khám phá thêm các bài viết cùng chủ đề, hãy bắt đầu từ nút dưới đây.
Câu hỏi thường gặp
Q: Chọi gà Bali là gì?
A: Chọi gà Bali (tajen) là hoạt động cho gà chọi với nhau, thường gắn với nghi lễ đền làng và có cá cược đi kèm. Bên cạnh trận đấu, người dân còn thực hiện nghi thức tabuh rah, tức đổ máu gà để xoa dịu các thế lực ma quỷ. Vì vậy nó vừa là nghi lễ vừa là sự kiện xã hội, không chỉ là một trò chơi may rủi.
Q: "Deep Play" của Clifford Geertz nói về điều gì?
A: Đó là bài tiểu luận năm 1973 phân tích chọi gà Bali như một "văn bản" mà người Bali dùng để kể về chính mình. Geertz dùng khái niệm deep play của Jeremy Bentham để chỉ những ván cược lớn đến mức phi lý về lợi ích. Kết luận chính của ông là mức cược cao phản ánh địa vị và thể diện, chứ không đơn thuần là tiền.
Q: Tại sao ván cược càng lớn thì hai con gà càng cân sức?
A: Vì các chủ gà muốn trận đấu thật sự nặng ký về mặt danh dự. Theo Geertz, ở ván cược lớn hai con gà được chọn kỹ cho gần ngang nhau, nên kết quả khó đoán và mỗi bên đều có khả năng thắng như nhau. Chính sự cân bằng đó làm cho thắng là được nể thật và thua là mất mặt thật.
Q: Chọi gà Bali có hợp pháp không?
A: Ở Indonesia, cờ bạc nói chung bị cấm, còn nghi lễ gắn với tabuh rah thường được xem xét theo hướng khác. Khi Geertz đến làng năm 1958, hoạt động này đã bị cấm và cảnh sát từng ập vào trận gà. Luật thay đổi theo thời gian và địa phương, nên bạn cần kiểm tra quy định hiện hành thay vì dựa vào bài viết này.
Q: Chọi gà Bali có giống đá gà Việt Nam không?
A: Chỉ giống ở tình yêu của chủ nuôi với con gà, còn bối cảnh và cách thi đấu khác nhau khá nhiều. Chọi gà Bali gắn với nghi lễ làng và lưỡi thép taji nên trận đấu rất ngắn, còn đá gà truyền thống Việt Nam thường chú trọng giống gà, đòn đá, thể lực và luật sới. So sánh nên dựa trên ý nghĩa văn hóa chứ không dựa trên độ khốc liệt.
Q: Nên đọc bản gốc của Geertz hay đọc bản tóm tắt?
A: Nếu có thời gian, hãy đọc bản gốc, vì bản tóm tắt dễ làm mất các chi tiết như hai tầng cược hay thái độ của người Bali với thú vật. Bài tiểu luận nằm trong tuyển tập The Interpretation of Cultures và dài chừng vài chục trang, đọc một buổi tối là xong. Nếu chỉ có mười phút, bài tóm tắt trên Wikipedia là điểm xuất phát tạm ổn, dù trang đó thiếu nguồn thứ cấp.
Q: Tôi nên bắt đầu tìm hiểu văn hóa đá gà từ đâu?
A: Nên bắt đầu từ lịch sử và bối cảnh của từng vùng trước khi đi vào kỹ thuật. Đá Gà Truyền Thống tổng hợp nội dung về giống gà chọi, kỹ thuật luyện, luật trường gà và lịch sử đá gà Việt Nam, rất hợp để làm nền. Sau đó bạn có thể đối chiếu với chọi gà Bali để thấy mỗi nền văn hóa nhìn con gà theo một cách riêng.
Muốn tiếp tục đọc những bài cẩm nang khác, bạn bấm vào nút bên dưới.
Hết bản tin.
Đá Gà Truyền Thống · Intelligence Division · High-Stakes Analysis